یک لحظه فکر کنید از خانه‌اتان برق رفته است. یکی از اولین چیزهایی که به ذهنتان می‌رسد احتمالاً «فیوز پریده» است. فیوز قدیمی‌ترین و ساده‌ترین قطعه حفاظتی در مدارهای برق است؛ یک سیم کوچک که اگر جریان از حد مجاز بیشتر شود، خودش می‌سوزد و مدار را قطع می‌کند تا سیم‌کشی و تجهیزات آسیب نبینند. در این مقاله با زبان ساده می‌گوییم فیوز چیست، چطور کار می‌کند، انواع آن کدام‌اند، با بریکر چه فرقی دارد و چطور باید آن را درست انتخاب و تعویض کنیم. منظور از «فوزیبل» هم همین قطعه محافظتی است که در عرف بازار با چند نام شناخته می‌شود.
فیوز به زبان ساده
فیوز یک قطعه محافظتی یکبارمصرف است. در داخل آن یک سیم نازک یا نوار فلزی هست که برای یک جریان مشخص طراحی شده است. وقتی جریان از آن حد بیشتر شود، سیم گرم می‌شود، ذوب می‌شود و مسیر جریان را قطع می‌کند. به‌خاطر همین به آن «فیوز» می‌گویند؛ از واژه fuse انگلیسی به معنای ذوب شدن. بعد از سوختن، فیوز دیگر قابل استفاده نیست و باید با یک فیوز هم‌مشخصات جایگزین شود.
فیوز چطور می‌سوزد؟
سوختن فیوز مثل بسته شدن یک شیر فوری است. مراحل دقیق آن این‌هاست: اول جریان زیاد سیم را گرم می‌کند. بعد از مدتی که به میزان جریان وابسته است، نقطه اوج گرما ذوب می‌شود. سپس یک قوس کوچک میان دو سر سیم شکل می‌گیرد. در فیوزهای استاندارد، ماسه مخصوصی اطراف سیم است که این قوس را خاموش می‌کند و مدار را به‌طور کامل قطع می‌کند. اگر این ماسه و طراحی نبود، قوس می‌توانست ادامه پیدا کند و فیوز در عمل نمی‌سوخت؛ این دقیقاً یکی از دلایلی است که فیوز معمولی و دست‌ساز خطرناک است.
انواع فیوز رایج
| نوع | کاربرد معمول | نکته |
|---|---|---|
| فیوز شیشه‌ای کوچک | لوازم الکترونیکی و تابلوهای کوچک | جریان خیلی کم، در مدارهای حساس |
| فیوز چاقویی یا سرامیکی (HRC) | تابلوهای توزیع و صنعتی | ظرفیت قطع بالا و داخلش ماسه |
| فیوز NH | سوئیچ فیوز تابلوهای صنعتی | با دسته مخصوص و دستکش باز و بسته می‌شود |
| فیوز فشار متوسط | حفاظت ترانس و خطوط فشار متوسط | باید با ولتاژ شبکه هماهنگ باشد |
مشخصاتی که روی فیوز نوشته می‌شود و معنای آن‌ها
وقتی فیوزی می‌خرید، روی آن چند عدد و حرف نوشته شده که به تشخیص درست کمک می‌کنند.
| مشخصه | معنی ساده |
|---|---|
| جریان نامی | بیشترین جریان دائمی که فیوز بدون سوختن تحمل می‌کند |
| ولتاژ نامی | بالاترین ولتاژی که فیوز می‌تواند در آن امن مدار را قطع کند |
| ظرفیت قطع | بیشترین جریان اتصال کوتاهی که فیوز می‌تواند به‌خوبی قطع کند |
| منحنی زمان-جریان | نشان می‌دهد با هر مقدار جریان چقدر زود می‌سوزد |
| کلاس کارکرد (مثل gG یا aM) | نوع حفاظت: کلی یا مخصوص موتور |
نکته مهم این است که حتماً نماد های روی فیوز را با برگه مشخصات سازنده مطابقت دهید. استانداردهای رایج برای فیوزهای فشار ضعیف IEC 60269 و برای فیوزهای فشار بالا IEC 60282 است.
فیوز یا کلید خودکار؟
| ویژگی | فیوز | کلید خودکار (بریکر) |
|---|---|---|
| بعد از قطع | باید تعویض شود | قابل وصل مجدد با دست |
| سرعت قطع اتصال کوتاه | معمولاً بسیار سریع | سریع اما تا حدی کندتر |
| هزینه اولیه | کم | بیشتر |
| امکان تنظیم | ندارد | در برخی مدل‌ها دارد |
برای آشنایی با جایگاه کلیدهای قطع‌کننده مدار، مقاله تفاوت بریکر و دژنکتور را بخوانید.